Nitowski Jan, pseud i krypt. J. N., J. Nit., Jan z Wołynia, N., N. J., n-i, N-i (1859–1926), nauczyciel, poeta, tłumacz. Ur 31 I w Mormołówce (Mormolijówce) w pow. skwirskim w gub. kijowskiej, pochodził z rodziny ziemiańskiej. Wychowywał się u krewnych na Wołyniu i Ukrainie, potem był uczniem prywatnej szkoły w Wachnówce w pow. berdyczowskim, następnie uczęszczał do szkoły taksatorów przy gimnazjum w Żytomierzu, a od r. 1881 studiował jako wolny słuchacz przez rok na Wydziale Filologicznym Uniw. Warsz. Zdał egzamin na nauczyciela i przez ok. czterdzieści lat wykładał język polski i historię w warszawskich szkołach średnich, m. in. na pensjach Bronisławy Jastrzębowskiej, Stefanii Tołwińskiej oraz w gimnazjach Kazimierza Nawrockiego, Teofila Sadkowskiego, Adeli Waligórskiej i Wojciecha Górskiego. Z tego ostatniego gimnazjum zwolniony został na skutek skargi wizytatora rosyjskiego, że uczniowie zbyt dobrze znają literaturę polską. N. przetłumaczył z języka czeskiego pracę J. Malego „Odrodzenie Czech” (W. 1888) oraz powieść satyryczną S. Čecha „Wycieczki pana Brouczka” (W. 1890). Zamieszczał też w czasopismach drobne utwory tłumaczone z języka chorwackiego. Artykuły, recenzje i wiersze ogłaszał w prasie warszawskiej („Ateneum”, „Bluszcz”, „Kurier Warszawski”, „Przegląd Pedagogiczny”, „Tygodnik Illustrowany”, „Tygodnik Mód i Powieści”, „Wędrowiec” „Wychowanie w Domu i Szkole”, „Życie” i in.), krakowskiej („Myśl”, „Świat Słowiański”) i lwowskiej („Dziennik Polski” „Pamiętnik Literacki”, „Słowo Polskie”, „Tydzień” i in.). Był też współautorem „Albumu biograficznego zasłużonych Polaków i Polek wieku XIX” (1901–3).
W r. 1898 ukazała się najbardziej poczytna książka N-ego, opracowana wspólnie z Kazimierzem Królem, Podręcznik do nauki literatury polskiej (W.). Książka miała kilka wydań (w dalszych nosiła tytuł Historia literatury polskiej), w ciągu dziesięciolecia 1898–1907 była na terenie zaboru rosyjskiego «przewodnikiem głównym, jeśli nie jedynym» (W. Borowy) w zakresie nauczania literatury polskiej. Cieszyła się też znaczną poczytnością w Galicji. N. rozpatrywał zjawiska literackie na szeroko ujętym tle historyczno-kulturalnym, dał wyrazistą charakterystykę poszczególnych okresów dziejowych i wprowadził bardzo wielką liczbę pisarzy. W r. 1899 wydał zbiór wierszy Poezje (Lw. drugie, rozszerzone wydanie pt. Pieśni bez echa, W. 1913), gdzie znalazły się także dramaty: Walka tytanów (temat z mitologii greckiej) oraz Ostatni dzień Arkony. Napisał popularne monografie: Eliza Orzeszkowa (W. 1903), Józef Ignacy Kraszewski (W. 1905), później wydał oddzielnie: Ziemianin polski w dawnych czasach (W. 1914) oraz opowiadania Niemrawa (W. 1917) i Jędza (W. 1918). Był współredaktorem „Encyklopedii Wychowawczej”, a w l. 1910–13 przewodniczącym komitetu redakcyjnego tego wydawnictwa oraz współpracownikiem „Wielkiej Encyklopedii Powszechnej Ilustrowanej”, do której pisał artykuły dotyczące literatur: czeskiej, słowackiej i chorwackiej. N. zmarł w Warszawie 2 VII 1926, pochowany został na cmentarzu Powązkowskim.
Był żonaty, pozostawił córki.
Fot. w: Upominek. Książka zbiorowa na cześć E. Orzeszkowej, Kr. 1893 s. 56, „Tyg. Ilustr.” 1913 nr 31 s. 614; – Estreicher w. XIX; Bibliogr. dramatu pol., II; Enc. Ultima Thule; Kalendarz Informacyjno-Encyklopedyczny, 1901 s. 321; W. Enc. Ilustr., (P. Chmielowski); Album biograficzne Polaków w. XIX; Bar, Słown. pseudonimów; Roczn. Nauk.-Liter.-Artyst. (Okręta), W. 1905 s. 185; Zagórowski, Spis nauczycieli, I–II; – Król K., Śp. Jan Nitowski, „Przegl. Pedagog.” 1926 nr 23 s. 638–9; Kurier Warszawski, Książka jubileuszowa, W. 1896; – Gałecki W., Jeszcze raz przez życie, Kr. 1966; Hertz P., Zbiór poetów polskich XIX w., W. 1965–75 ks. 4, 6; Pachucka R., Pamiętniki, Wr. 1958; Radlińska H., Wspomnienia uczennicy i nauczycielki, „Niepodległość” T. 5: 1931–2 nr 3 s. 338–9, T. 6: 1932 nr 1 s. 50; „Kur. Warsz.” 1926 nr 181 s. 14, nr 183 wyd. poranne s. 5; „Rzeczpospolita” 1926 nr 183 s. 5; – B. Narod.: rkp. 5377; B. PAN w Kr.: rkp. 2159 t. 13; IBL PAN: Kartoteka bibliograficzna.
Stanisław Konarski